Sức khỏe không chỉ là trạng thái không bệnh hay không tật mà còn là một trạng thái hoàn toàn thoải mái về các mặt cơ thể, tâm thần và xã hội.
Theo Vikram Patel (2003), có một sức khỏe tốt không chỉ là có sức khỏe thể chất tốt: một người có sức khỏe tốt cũng cần phải có tâm trí khỏe mạnh. Một người có tâm trí khỏe mạnh cần có khả năng suy nghĩ rõ ràng, có thể giải quyết nhiều vấn đề phải đương đầu trong cuộc sống, duy trì được quan hệ tốt với bạn bè, đồng nghiệp, trong công việc và trong gia đình, cảm thấy tinh thần thoải mái và mang lại hạnh phúc cho người khác trong cộng đồng. Những khía cạnh này của sức khỏe được coi là sức khỏe tâm thần.
Sức khỏe tâm thần là tâm trí khỏe mạnh giúp cho con người có khả năng suy nghĩ rõ ràng, có thể giải quyết nhiều vấn đề phải đương đầu trong cuộc sống, duy trì được quan hệ tốt với bạn bè, đồng nghiệp, trong công việc và trong gia đình, cảm thấy tinh thần thoải mái và mang lại hạnh phúc cho người khác trong cộng đồng.
Theo Bảng phân loại thống kê quốc tế về bệnh tật và các vấn đề sức khỏe có liên quan phiên bản lần thứ 10 (ICD 10) do Tổ chức Y tế thế giới (WHO) xuất bản năm 1992, hiện có đến hơn 300 loại rối loạn tâm thần và hành vi như: sa sút tâm thần; rối loạn tâm thần sau chấn thương sọ não hay viêm não; các rối loạn tâm thần do sử dụng rượu và ma túy; tâm thần phân liệt; rối loạn hoang tưởng; các loại rối loạn khí sắc như trầm cảm, hưng cảm, rối loạn cảm xúc lưỡng cực…; các loại rối loạn lo âu; các rối loạn ăn uống như chứng chán ăn tâm thần, chứng ăn vô độ hoặc là các rối loạn giấc ngủ như chứng mất ngủ, ngủ nhiều, ác mộng, mộng du…
Bệnh tâm thần là những bệnh do hoạt động của não bộ bị rối loạn vì nhiều nguyên nhân khác nhau gây ra: nhiễm khuẩn, nhiễm độc, sang chấn tâm thần, bệnh cơ thể… làm rối loạn chức năng phản ánh thực tại. Các quá trình cảm giác, tri giác, tư duy, ý thức… bị sai lệch cho nên bệnh nhân tâm thần có những ý nghĩ, cảm xúc, hành vi, tác phong không phù hợp với thực tại, với môi trường xung quanh.
Theo ICD 10: Người bệnh tâm thần là người được chẩn đoán mắc các bệnh tâm thần mãn tính gồm: rối loạn tâm thần sau chấn thương sọ não hay viêm não; các rối loạn tâm thần do sử dụng rượu và ma túy; tâm thần phân liệt; rối loạn hoang tưởng; các loại rối loạn khí sắc như trầm cảm, hưng cảm, rối loạn cảm xúc lưỡng cực, sa sút trí tuệ, chậm phát triển tâm thần, tâm thần phân liệt…
* Những đặc điểm của người tâm thần
– Về thực thể: Người bệnh tâm thần thường có các triệu chứng tác động đến cơ thể và các chức năng của cơ thể như: đau, mệt mỏi và rối loạn giấc ngủ, các than phiền kỳ lạ như cảm giác có con vật hay vật lạ trong cơ thể mình.
– Về cảm xúc: Người bệnh tâm thần có biểu hiện điển hình là buồn rầu, chán nãn, bi quan, mất hứng thú và động lực trong hoạt động thường ngày, sợ hãi, hằng học, bực bội…
– Về nhận thức: Người bệnh tâm thần khó suy nghĩ một cách sáng suốt, điển hình là các hoang tưởng, nghĩ rằng có ai đó đang làm hại mình, theo dõi mình, đầu độc mình, hoặc tâm trí của mình đang bị điều khiển bởi các lực lượng bên ngoài; cho rằng mình có nhiều khả năng mà người khác không có được; có thể có ý tưởng tự sát; khó khăn trong việc suy nghĩ một cách rõ ràng và hay quên.
– Về hành vi: Người bệnh tâm thần thường thu rút khỏi các hoạt động thường ngày, bồn chồn đi đi lại lại, các triệu chứng này liên quan đến việc người đó đang làm gì, có thể hung hăng, đập phá, đánh người và hành vi toan tự sát, các hành vi kỳ quái, khó hiểu, vệ sinh cá nhân kém, trả lời không liên quan đến câu hỏi, có thể có hành vi nguy hiểm cho chính bản thân họ và mọi người xung quanh.
– Về tri giác: Có triệu chứng xuất hiện từ một trong các giác quan của cơ thể thường gặp là ảo thanh: người bệnh nghe tiếng nói phát ra từ trong tai của mình với nội dung có thể là khen, chê, bình phẩm, xúi giục, sai khiến…
* Những nhu cầu của người tâm thần
Nhu cầu là những đòi hỏi cần được đáp ứng để tồn tại và phát triển. Người tâm thần cũng có những nhu cầu cơ bản như những người khác trong xã hội.
Theo quan điểm của nhà tâm lý học A. Maslow, con người có 05 loại nhu cầu cơ bản được sắp xếp theo bậc thang từ thấp tới cao.
– Nhu cầu về thể chất và sinh lý: Đây là các nhu cầu cần thiết để con người sống và tồn tại như ăn, uống, tình dục, không khí sạch,…khi các nhu cầu này được thoả mãn, thì con người có xu hướng tìm kiếm các đáp ứng nhu cầu cao hơn.
– Nhu cầu về an toàn: Đây là những nhu cầu giúp con người có cuộc sống an toàn, bình yên, ổn định, được sống trong sự bình ổn về kinh tế, về pháp luật, về trật tự xã hội, không bị đe dọa…, khi nhu cầu sinh lý được thỏa mãn mà nhu cầu an toàn chưa được đáp ứng, thì các nhu cầu an toàn sẽ là động lực điều khiển hành động của con người. Con người mong muốn một thế giới bình yên, mọi sự mất ổn định đều làm cho người ta lo lắng sợ hãi.
– Nhu cầu về xã hội: Đây là nhu cầu được yêu thương, được kết bạn, được giao tiếp, được tham gia vào các nhóm gắn bó về tình cảm. Những nhu cầu này giúp con người có cuộc sống vui vẻ, hạnh phúc, con người thấy được giá trị của mình qua tương tác với những ngưới khác, và họ cũng học được qua người khác, hiểu và biết cách sống chung cùng người khác, biết hoà nhập với mọi người, với cộng đồng, xã hội.
– Nhu cầu được tôn trọng: Đây là nhu cầu giúp con người sống bình đẳng, tự tin vào khả năng, nhu cầu về vị thế, uy tín, tôn trọng phẩm giá, không bị coi thường, định kiến hoặc chối bỏ.
– Nhu cầu được thể hiện mình: Đây là nhu cầu về thăng tiến, phát triển. Những nhu cầu này giúp con người phấn đấu, vươn lên, hoàn thiện bản thân, tìm kiếm sự hoàn hảo.
Các nhu cầu trên không tồn tại độc lập mà có mối quan hệ chặt chẽ với nhau, gắn kết, phụ thuộc và ảnh hưởng lẫn nhau. Trong cuộc sống, trước mắt con người mong muốn thỏa mãn những nhu cầu bậc thấp, sau đó mới vươn tới những nhu cầu bậc cao hơn.
Người tâm thần cũng có tất cả các nhu cầu như người bình thường, nhưng việc đáp ứng các nhu cầu đó thường gặp nhiều khó khăn vì những khiếm khuyết của họ về mặt tâm thần và định kiến xã hội. Do vậy, họ rất cần sự quan tâm hỗ trợ, chia sẻ, yêu thương của người thân, gia đình và xã hội.
* Một số hình ảnh hoạt động tại Trung tâmBảo trợ xã hội Chăm sóc và Phục hồi chức năng người tâm thần, người rối nhiễu tâm trí tỉnh Khánh Hòa:
Tài liệu tham khảo:
– Tiêu Thị Minh Hường (2014), Giáo trình tham vấn cơ bản trong chăm sóc sức khỏe tâm thần, NXB. Lao động – Xã hội.
– Nguyễn Sinh Phúc (2014), Giáo trình Đại cương chăm sóc sức khỏe tâm thần, NXB Lao động – xã hội.
– Vikram Patel (2003), Where there is no psychiatrists, Gaskell – The Royal of Psychiatrists, 17 Belgrave Square, London SW1X8PG.
Bài và ảnh: Trần Thanh Trí
